„Młodzież cechuje duża impulsywność świadcząca o słabości systemu nerwowego w zakresie hamowania. Dzięki wieloletniemu oddziaływaniu kolektywu szkolnego dziecko staje się stopniowo coraz bardziej świadomym uczestnikiem jego życia, uczy się wykonywać i oceniać społeczne rozmaite zadania. Decydującymi czynnikami są wpływy wychowawcze. Dotychczasowa równowaga układu nerwowego zostaje zachwiana i zanim ukształtuje się nowy, dojrzalszy typ reagowania, dziecko wykazuje zwiększoną pobudliwość i drażliwość, łatwo się męczy. Przestrajanie organizmu powoduje jego osłabienie, skłonność do chorób. Odbywa się to z towarzyszeniem swoistych doznań które niepokoją, ale powodują powstanie nowych zainteresowań i poszukiwanie wyjaśnień. Odczuwa się potrzeby, których istoty nie umie się wytłumaczyć i potrzebuje w tym zakresie życzliwej pomocy. Dojrzewanie powoduje częściowy rozpad układu motorycznego, pojawiają się ruchy niedostosowane, zakłócenia w unerwieniu, ruchy zbędne, kanciastość ruchów, braki w rytmie i dynamice, harmonii. Załamanie to trwa przez pewien czas, po czym zaczyna się wytwarzać motoryka, charakterystyczna dla ludzi dojrzałych. Równolegle do zmian organicznych przejawiają się cechy psychiczne. Dorastający objawia zainteresowania sprawami płci, poszukuje wyjaśnień, ilustracji. Rozpoczyna się okres rozmów na tematy seksualne, które przy braku należytej opieki wychowawczej łatwo mogą przejść w płaskie dowcipy i cynizm. Rozpoczyna się okres reagowania na obecność osób płci przeciwnej. Początek ujawnia się zwykle unikaniem osób płci przeciwnej, co szczególnie wyraźnie występuje u chłopców. Po 14 roku życia u jednych wcześniej u innych później, znika wzajemna niechęć płci, pojawia się zjawisko sympatii dla jakiejś osoby. Sympatia ta przybiera zazwyczaj charakter adoracji. W adoracji zalety sympatii zostają niezwykle wyolbrzymione, a nikną jej wady, przybierając częstokroć w oczach adorujących również charakter zalet. Zjawisko to ma doniosłe znaczenie dla formowania u dorastających własnego ideału życiowego, dlatego jest szczególnie pożądane, aby przedmiotem adoracji były osoby o dużych walorach charakteru. Dalszymi przejawami psychicznymi w okresie dojrzewania płciowego jest pragnienie nawiązywania kontaktów z osobami płci przeciwnej, ujawniające się w postaci kokieterii i flirtu. Zewnętrznymi oznakami tego pragnienia jest zwiększenie dbałości o wygląd zewnętrzny, używanie ozdób, staranna pielęgnacja włosów, rąk itd. Początkowo kontakty z osobami płci przeciwnej cechuje zazwyczaj onieśmielenie i niezręczność. Częstokroć przy spotkaniu chłopiec czy dziewczyna nie wie w ogóle co mówić. Później nieśmiałość ustępuje, chłopcy pragną się wyróżnić w oczach dziewcząt, popisują się siłą i dowcipem. Zasadniczy kierunek zmian dyktuje pragnienie stania się pełnoprawnym partnerem w walce o byt, pragnienie pełnej „dorosłości”. Najbardziej zasadniczą sprawą dla ukształtowania się życia psychicznego okresu dorastania jest zagadnienie zajęcia odpowiedniej roli społecznej. Do tego okresu rozwijające się dziecko zajmowało określone miejsce w pewnych układach społecznych. W rozmaity sposób mogły one sprzyjać rozwojowi czy to motoryczno - fizycznemu, intelektualnemu czy też moralnemu . Zależało to od poziomu intelektualnego i sposobów życia rodziców, od pracy, szkoły, od rówieśników... Zależało to również od układu rodzinnego: u jedynaka wiele spraw jest trudniejszych aniżeli u dziecka pochodzącego z rodziny posiadającej więcej dzieci. To ostatnie jest zwykle więcej uspołecznione. To jednak znów zależy od konfiguracji rodzinnej czy dziecko jest pierwszym lub drugim, czy najmłodszym i najstarszym. W jeszcze większym stopniu zależy to od działania wychowawczego rodziców i od wartości dziecka w rodzinie. Poczyna myśleć o środkach, które pozwolą mu na życie niezależne, poczyna opracowywać program swego działania, plan życiowy, oparty o swoje doświadczenie i ocenę własnych możliwości. Dorastającemu brak jednakże krytycyzmu i rozeznania własnej słabości. Ciążą mu aktualne obowiązki, które uważa za dziecinne, pragnie dla siebie samodzielnych i odpowiedzialnych zadań. Nauka w szkole przeważnie nie sprzyja tym pragnieniom. Oparta na zasadzie przygotowania się do życia dojrzałego, może tylko w części zaspokoić wyżej wymienione potrzeby młodzieży. Jej brak niezależności materialnej i wielu cech psychicznych charakterystycznych dla dorosłych. Brak znajomości sposobów postępowania w trudnych sytuacjach życiowych, brak dostatecznego rozpoznania tych sytuacji, a także brak dostatecznej równowagi nerwowej. Trudności tej sytuacji potęgują się przez to, że dorośli niejednokrotnie niewłaściwie traktują młodzież. W pewnych przypadkach wymagają bezkrytycznego poddania się ich autorytetowi, w innych natomiast wymagają postępowania dojrzałego i samodzielnego. Raz ganią za „dziecinność”, a potem za nie zawsze udane próby udawania dorosłych. Szukając wyjścia z sytuacji, których często sami nie rozumieją, młodzież wpada niejednokrotnie w sceptycyzm, a nawet pesymizm i negację wszelkich wartości stworzonych i propagowanych przez dorosłych. Jest to tło, na którym rozwijają się formy życia młodzieży, uchylającej się od kontroli dorosłych. Negacja manifestuje się w zjawiskach przekory w stosunku do zarządzeń, sprzeciwu wobec poleceń i postaw dorosłych. Zjawiskom przekory sprzyja rosnąca samodzielność myślenia, rozwój aktywności umysłowej, rozszerzanie się wiedzy o stosunkach społecznych, rozwój krytycyzmu i dociekliwości. Czynniki te sprawiają , że młodociany spostrzega nie raz przejaskrawia niekonsekwencje dorosłych, rozbieżności między głoszonymi przez nich poglądami a postępowaniem. Dorastający pragną wszystko rozumieć i pragną dojrzeć wszędzie uzasadnienie. Dorosły częstokroć nie potrafi podać logicznego uzasadnienia swego postępowania. Chociaż czuje, że jest ono słuszne, nie potrafi wytłumaczyć dlaczego. Bywa to nieraz źródłem bolesnych konfliktów. Rozwijający się krytycyzm młodocianych kieruje się często i na własną osobę. Młodzież podchwytuje przejawy własnej słabości i ma skłonność do wyolbrzymiania tych braków. Drobne niekonsekwencje lub przejawy złych skłonności traktuje w sposób przejaskrawiony co podrywa wiarę w siebie i powoduje skłonność do załamań . Dlatego dla osłonięcia własnej słabości posługuje się nieraz zmyśleniami, fanfaronadą, arogancją, która jest w istocie rzeczy wyrazem poczucia słabości. Duże znaczeni ma w tym przypadku umiejętność uzasadnienia poglądów i dyrektyw postępowania. Jednocześnie młodociany odczuwa silnie potrzebę oparcia się na kimś, kto rozumiałby jego przeżycia i konflikty. Młodzież czuje się samotna. Poszukuje oparcia, najczęściej wśród kolegów. Takim poparciem może być też mądry i rozumiejący przeżycia wychowanków nauczyciel. Wybór który czyni młodociany poszukujący oparcia, może bardzo zaważyć na jego dalszym rozwoju. Jeżeli oparcie znajdzie w kimś, kto do tej roli nie dorósł, to skłonności aspołeczne mogą nawet ulec spotęgowaniu. Do objawów pozytywnych w tym zakresie należy zaliczyć wzmożoną aktywność umysłową, czytelnictwo, dyskusje, rozmyślania, mające na celu znalezienie punków oparcia dla własnej działalności i jasne określenie własnej sytuacji. Główną bowiem osią, wokół której wyrastają trudności jest unormowanie własnego stosunku do świata, znalezienie właściwych form działania, własnego miejsca na świcie, ujęcia osoby na tle otoczenia. Prowadzi to z reguły do pogłębionego zajmowania się sobą i prób poznania siebie oraz własnych możliwości.... W okresie tym następuje poznanie siebie i rozwój poczucia własej odrębności w stosunku do świata. Wyrasta więc świadomość własnej indywidualności. Młodociani biorą na ogół chętnie udział w rozmaitych zabawach, grach sportowych, turniejach i zawodach, w czasie którym mają możność wypróbowania własnych możliwości. Poczucie własnej indywidualności skłania niejednokrotnie młodych do wysiłków nad kształtowaniem siebie samego. Częstokroć wyraża to w formie wybrania pewnego wzoru spośród bohaterów literackich lub historycznych. Zmiany w organizmie powodują zwiększoną pobudliwość systemu nerwowego i silne uczuciowe zabarwienie reakcji nawet w stosunku do bodźców, które dawniej były obojętne. Doznaje częstych i silnych wzruszeń , przy czym wzruszenia te są niejednokrotnie sprzeczne. Duże napięcie uczuciowe powoduje silne reakcje na drobne zdarzenia, wybuchy radości i smutku z błahych nieraz przyczyn, zmieniające się stany przygnębienia i podniecenia. Następuje szybkie przejście od przygnębienia do radości na odwrót. Pragnienia i dążenia stają się silne w napięciu, choć nieraz krótkotrwałe. Życie uczuciowe wpływa na postępowanie i rozumowanie. Decyzje zapadają szybko i bez dostatecznego przemyślenia. Młodociany wstydzi się nieraz swych nie przemyślanych postępów, a jednocześnie bardzo trudno jest mu przyznać się do błędu, co pozostaje w związku z przeżyciami rozwijającej się właśnie indywidualności. Bogate przeżycie uczuciowe staje się podstawą do powstania nowych zainteresowań, wytwarzania się trwałych przyjaźni. W okresie dorastania doskonali się spostrzegawczość oraz umiejętność prowadzenia samodzielnych i nawet długotrwałych obserwacji. Pamięć, która w poprzednim okresie wykazywała jeszcze przewagę zapamiętywania mechanicznego i obrazowego, przekształca się i wzbogaca na rzecz zapamiętywania związków logicznych . Rozwija się wyobraźnia. Ujawniają się uzdolnienia i talenty. W zakresie myślenia abstrakcyjnego doskonali się w dalszym ciągu umiejętność definiowania pojęć. Rozwija się wola. Młodzież, w dążeniu do doskonalenia siebie, przeprowadza nawet niekiedy ćwiczenia doskonalące wolę, walczy z własnymi nałogami i przyzwyczajeniami albo wyszukuje zadania trudniejsze niż te, które otrzymuje. Stwarza to wielkie pole do pracy wychowawczej. Dążenie do własnego doskonalenia poprzez dziwaczne czasem ćwiczenia należy zawrócić na drogę sumiennego i starannego wykonywania obowiązków, gdyż przez to najlepiej wyrabia wolę i charakter. Młodzi analizują siebie i swoje możliwości, a równocześnie uważnie i krytycznie obserwują stosunki społeczne. Ich zainteresowania w tym okresie dotyczą zagadnień społecznych i filozoficznych, które mogą pomóc w zrozumieniu życia i świata. Proces ten przebiega niejednokrotnie wśród ciężkich konfliktów z wpajanymi przez wychowanie poglądami, tradycjami i może nawet spowodować załamania zewnętrzne. Okres dorastania jest fazą kształtowania się światopoglądu, przekonań, następuje ustalenie się zasad postępowania. Zagadnienia moralności przestają być w tej fazie sprawami „grzeczności” i posłuszeństwa, a stają się sprawą świadomego wyboru zasad postępowania zgodnych z obranym światopoglądem. Zainteresowania dotyczą najrozmaitszych dziedzin: estetycznych, społecznych, praktycznych itd. Młodzież w owym okresie chętnie interesuje się zagadnieniami techniki, porywającej wyobraźnię i rozmaitymi zajęciami. Jest to korzystne dla rozwijania zamiłowań i zainteresowań, związanych z różnymi kierunkami szkolenia zawodowego. Mówi się że jest to okres rewolucyjny, okres „burzy i naporu”. Niektórzy nadają mu nazwę „powtórnych narodzin”. Cechy burzliwości upatruje się w szybkiej zmianie uczuć i przechodzeniu od jednego nastroju do innego, od rozpaczy i zniechęcenia do uniesienia i radości. Uczucia te nie mają wyraźnego powodu, a nieraz i przedmiotu. Wskazuje się na negatywny charakter przeżyć, na obecność dużej ilości stanów przygnębienia, a jak również na szybki rozwój uczuć, powstających na tle obcowania z dziełami kultury i sztuki. W dziedzinie kontaktów społecznych w tym okresie pojawia się dążenie do samotności i poczucie samotności. Nazywa się niekiedy ten okres-okresem wielkiego osamotnienia. Z jednej strony potęgują się pewne trudności w nawiązywani kontaktów społecznych, z drugiej ujawniają się tendencje ucieczkowe od społeczeństwa i towarzystwa ludzi. Obok tych tendencji zjawiają się przeciwstawne. Dorastający poszukuje przyjaźni, wyczuwa potrzebę zrzeszania się tym silniej, że często maleje w tym czasie autorytet rodziców i wychowawców. Wśród tych przemiana ukazują się nowe typy przywódców. Ch. Buhler wymienia typ władczy, wychowawczy i apostolski. Okres dorastania, jako okres krystalizowania światopoglądu, cechuje dążnośćdo filozofowania, zastanawianie się nad zagadnieniami i zagadkami bytu. Wyrasta na tym tle refleksja skierowana na siebie samego. Kim jestem? Co robię na świcie? Co mam na nim robić? Wiąże się to z odkrywaniem własnego „ja”. Według badań polskich opartych na dziennikach młodzieży rozmyślania dorastających skupiają się na problemach: teologicznych, takich jak istnienie Boga, nieśmiertelność duszy, stosunek wiary i wiedzy, zagadnienia wyznania, kosmologicznych, skierowanych na zagadnienie bytu, pochodzenie i istotę życia, nieskończoności wszechświata itp., moralnych, skierowanych na zagadnienie dobra i zła, sensu życia, potrzeby cierpienia, społecznych, obejmujących sprawy współżycia różnych grup ludnościowych i klas społecznych, niesprawiedliwości, unormowania stosunków, idealnego ustroju, zagadnienia pacyfizmu. Inni badacze uważali natomiast, że ten rodzaj burzliwego przeżywania jest związany z pewnym wychowawczo niekorzystnym nadmiarem w warunkach życiowych młodzieży zamożnej. Krytykę wywołało wiązanie przejawów burzliwości z przemianami biologicznymi, z dokonującym się dojrzewaniem płciowym. Do spostrzeżenia, że i w społeczeństwach europejskich niecała młodzież przeżywa w ten sposób okres dorastania, doszły obserwacje entologów, stwierdzające, że młodzież ludów pierwotnych nie przejawia takich przeżyć w tym okresie , lecz w sposób łagodny wrasta w społeczeństwo dorosłych. Stąd wysuwano wniosek, że rodzaj przeżywania w okresie dorastania nie jest skutkiem przemian biologicznych, lecz wynikiem rodzaju kultury, w której młodzież wzrasta. Pewna część młodzieży niewątpliwie przeżywa kryzysy natury moralnej, wynikające ze ścierania się w naszym świcie wielkich prądów ideologicznych.